Những ngày gần đây, cộng đồng có nhu cầu tìm kiếm cơ hội việc làm chia sẻ dày đặc các video và phát biểu được cho là “tiết lộ kinh hoàng” của Elon Musk về tương lai trí tuệ nhân tạo (AI). Từ robot Tesla Optimus có thể thay thế bác sĩ, hệ sinh thái xAI như một “tay chơi chiến lược” toàn cầu, cho đến viễn cảnh AI khiến chi phí lao động gần như bằng không – tất cả được kể bằng giọng điệu đầy hứa hẹn. Nhiều người nghe xong có chung một cảm giác: tương lai thật dễ thở, và cơ hội việc làm dường như sẽ mở ra vô hạn.
Nhưng nếu nhìn kỹ hơn, phần lớn những ý tưởng ấy không mới. Musk đã nói về chúng nhiều năm trước. Điều khác biệt nằm ở bối cảnh: AI hiện nay đã vượt khỏi giai đoạn thử nghiệm, bước vào đời sống sản xuất và quản trị thực tế. Chính điều đó khiến các phát ngôn cũ được “kích hoạt lại” với cường độ mạnh hơn, và tạo ra một câu hỏi rất lớn: cơ hội việc làm trong kỷ nguyên AI thực sự nằm ở đâu, và thuộc về ai?
Danh mục :
Khi lời hứa công nghệ đi cùng lợi ích kinh tế
Trong hầu hết các bài nói chuyện, Elon Musk luôn khéo léo lồng ghép việc quảng bá cho chính hệ sinh thái của mình. Robot, pin lưu trữ năng lượng, nền tảng AI – tất cả được đặt trong cùng một câu chuyện về tương lai thịnh vượng, nơi con người không còn phải lao động vất vả, không cần lo tích lũy cho tuổi già vì AI sẽ “làm mọi thứ với chi phí rất thấp”.
Nếu chỉ nghe bề mặt, đây là một viễn cảnh hấp dẫn. Nhưng xét từ góc độ kinh tế – xã hội, câu chuyện này đặt lại vấn đề cốt lõi của cơ hội việc làm:
-
AI tạo ra giá trị, nhưng giá trị đó được phân phối thế nào?
-
Ai sở hữu hạ tầng, dữ liệu, và quyền quyết định hướng phát triển của AI?
-
Người lao động đứng ở đâu trong chuỗi giá trị mới này?
Công nghệ chưa bao giờ tự trung lập. Nó luôn phản ánh cấu trúc quyền lực của xã hội đã tạo ra nó.
Cơ hội việc làm không tự sinh ra từ công nghệ
Một điểm thường bị bỏ qua trong các diễn ngôn lạc quan là: con người cũng tiến hóa cùng AI, và sự cạnh tranh địa chính trị sẽ quyết định AI phục vụ cho mục tiêu nào. Công nghệ không đi theo một đường thẳng, cũng không tự động dẫn đến phúc lợi chung.
Lịch sử cho thấy, mỗi cuộc cách mạng công nghệ đều tạo ra cơ hội việc làm mới, nhưng đồng thời cũng:
-
Xóa sổ hàng loạt nghề cũ
-
Tái cấu trúc thị trường lao động
-
Gia tăng bất bình đẳng nếu thiếu cơ chế điều tiết
AI cũng không ngoại lệ. Những cơ hội việc làm được nhắc đến nhiều nhất hiện nay thường tập trung vào:
-
Kỹ sư AI, dữ liệu
-
Nhà phát triển hệ thống tự động
-
Quản lý sản phẩm công nghệ cao
Nhưng đây chỉ là phần nổi của tảng băng. Phần chìm là hàng triệu lao động phổ thông, lao động trí óc trung cấp, và cả những ngành từng được xem là “an toàn” trước tự động hóa.
Thế giới song hành: có AI thì sẽ có phản AI
Một cách nhìn thực tế hơn là thừa nhận tính song hành của lịch sử. Có máy móc thì có phong trào bảo vệ lao động. Có tự động hóa thì có nhu cầu quay về các giá trị “người – người”. Có AI thì cũng sẽ có phản AI.
Trong bối cảnh đó, cơ hội việc làm không chỉ nằm ở việc “học AI”, mà còn ở:
-
Những nghề nhấn mạnh yếu tố con người: chăm sóc, giáo dục, trị liệu, sáng tạo
-
Những lĩnh vực đòi hỏi phán đoán đạo đức, bối cảnh xã hội, và trách nhiệm pháp lý
-
Các ngành xây dựng khung pháp lý, quản trị rủi ro, và điều tiết công nghệ
Lịch sử khoa học cho thấy, nhiều cơ chế đối trọng với công nghệ xuất hiện từ những lĩnh vực mà tại thời điểm đó, khoa học chưa gọi tên rõ ràng. Điều này có nghĩa: nhiều cơ hội việc làm trong tương lai hiện vẫn chưa có tên gọi cụ thể.
Địa chính trị và cuộc đua định hình việc làm
Một yếu tố khác thường bị giản lược là cạnh tranh địa chính trị. AI không chỉ là công cụ kinh tế, mà còn là công cụ quyền lực. Các quốc gia, tập đoàn, và liên minh công nghệ sẽ định hình:
-
Tiêu chuẩn kỹ thuật
-
Quy tắc sử dụng AI
-
Quyền tiếp cận thị trường lao động toàn cầu
Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến cơ hội việc làm, đặc biệt với các nước đang phát triển. Việc trở thành “người dùng” hay “người tạo luật chơi” sẽ tạo ra hai quỹ đạo hoàn toàn khác nhau cho lực lượng lao động.
Nghe thì sướng tai, nhưng cần tỉnh táo
Viễn cảnh AI làm mọi thứ với chi phí thấp nghe rất hấp dẫn. Nhưng nếu không đi kèm các thiết chế xã hội phù hợp, nó có thể dẫn đến:
-
Tập trung của cải vào một nhóm rất nhỏ
-
Lao động bị đẩy ra ngoài lề
-
Cơ hội việc làm trở thành đặc quyền, không phải quyền lợi phổ quát
Vấn đề không phải là tin hay không tin vào AI, mà là tin ai kiểm soát AI và ai hưởng lợi từ nó.
Kết luận: Cơ hội việc làm là câu chuyện chính trị – xã hội, không chỉ là công nghệ
AI chắc chắn sẽ tạo ra cơ hội việc làm mới, nhưng chúng không tự nhiên xuất hiện và phân phối công bằng. Chúng được định hình bởi:
-
Quyền lực kinh tế
-
Quyết định chính trị
-
Lựa chọn xã hội của con người
Thay vì chỉ nghe những lời hứa hẹn dễ chịu, điều quan trọng hơn là đặt câu hỏi:
Chúng ta muốn AI phục vụ cho ai, và muốn cấu trúc cơ hội việc làm trong tương lai trông như thế nào?
Công nghệ có thể rất thông minh. Nhưng tương lai việc làm, cuối cùng, vẫn là một lựa chọn của con người. Nếu bạn đang ở giai đoạn cần một người đồng hành để làm rõ định hướng nghề nghiệp, đây có thể là thời điểm thích hợp để bạn chủ động tìm hiểu và kết nối với một trung tâm tư vấn – đào tạo nghề phù hợp như Shang Shui Group Chúng Tôi
